Κέλσος

Ο Αληθής Λόγος:

Για την υπεράσπιση του Ελληνικού Λόγου

  • 1

Προκατανοήσεις

     Ποιος είναι ο Κέλσος; Είναι εθνικός-εκλεκτικός φιλόσοφος της ύστερης αρχαιότητας: 2ος αι. μ.Χ. Εθνικός υποδηλώνει προσήλωση στα πάτρια, στην προγονική κληρονομιά έναντι του ανερχόμενου χριστιανικού δόγματος. Εκλεκτικός σημαίνει  πως δεν ανήκει σε κάποια ειδική σχολή που πρεσβεύει μια θεωρητική διδασκαλία και συγκρούεται με μια άλλη σχολή διαφορετικής θεωρητικής κατεύθυνσης, αλλά σταχυολογεί θέσεις ή και αντι-θέσεις από τα διάφορα φιλοσοφικά συστήματα με κριτήριο τη συγκρότηση, κατά βάση,  ενός ηθικο-πρακτικού οδηγού για την αντιμετώπιση της ασταθούς ζωής, για μια αποτελεσματική τέχνη του ζην σε εποχές πλήρους αβεβαιότητας του ανθρωπίνως υπάρχειν. Η εν λόγω αβεβαιότητα δεν χαρακτηρίζει μόνο την ατομικότητα των ανθρώπων εν γένει, αλλά και την ίδια την ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Γι’ αυτό, εν πολλοίς, ευνοείται και η διάδοση νέων θρησκευτικών δογμάτων, όπως εκείνο του χριστιανισμού με όλα τα παρακλάδια του ή τις αποκλίσεις του. Στην περίπτωση της ταχύτατης ανόδου και καθίδρυσης του χριστιανισμού συνέβη ό,τι συμβαίνει σε εποχές οντολογικού μηδενισμού σύμπασας της ζωής ατόμων, κοινωνίας και πολιτείας: αναζήτηση έξωθεν στηριγμάτων, ανθεκτικής παρηγοριάς, ευρείας αλληλεγγύης, ανεξάρτητα από το αν όλα τούτα έχουν ρεαλιστική βάση και εξυψώνουν την ανθρωπότητα/τον άνθρωπο ή είναι γενικές θεωρητικολογίες και την/τον περιφρονούν, καταπώς μας λέει και ο Νίτσε. Ο χριστιανισμός, με το θρησκευτικό του μήνυμα, ήθελε να ενσαρκώσει ένα τέτοιο πνεύμα και έτσι έφτασε σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας να γίνει κρατική θρησκεία.

  • 2

Αληθής λόγος και χριστιανισμός

     Οι πολύμορφες συγκρούσεις ανάμεσα στους εθνικούς και στον χριστιανισμό δεν λένε τώρα να κατασιγάσουν. Στο θεωρητικό μέτωπο αυτών των συγκρούσεων ανήκει και το έργο του Κέλσου αληθής Λόγος.  Η πυρωμένη λάβα του φανατισμού της νέας θρησκείας είχε ως συνέπεια την καταστροφή σημαντικών κειμένων των εθνικών συγγραφέων και φιλοσόφων. Και το ως άνω έργο του Κέλσου καταστράφηκε, αλλά εν τέλει ανασυντέθηκε από τους αντίστοιχους μελετητές κατά τα 2/3 περίπου, με βάση τις παραθέσεις αυτούσιων αποσπασμάτων ή φράσεων του κειμένου του, που βρίσκουμε στο έργο του Ωριγένη Κατά Κέλσου. Με τούτο το έργο, ο Ωριγένης επιχείρησε να ανασκευάσει φράση προς φράση, παράγραφο προς παράγραφο, σημείο προς σημείο, την αντιχριστιανική πολεμική του Κέλσου. Ετούτη η πολεμική φιλοδοξεί να ξεφύγει από το χαμηλό σχετικά επίπεδο των έως τώρα αντιμαχιών των διαφόρων λογίων με τον χριστιανισμό. Εάν οι διάφοροι λόγιοι διακωμωδούσαν συνήθως αφελείς αντιλήψεις των χριστιανών ή την ακρισία της ευπιστίας τους, ο Κέλσος προσβλέπει περισσότερο σε μια φιλοσοφικο-ιστορική αντιμετώπιση του νέου δόγματος, στηριζόμενος θεμελιωδώς στο ελληνικό πνεύμα. Ο ίδιος, κατά τις υπάρχουσες μαρτυρίες, ήταν πλατωνιστής και επιχειρεί, γράφοντας αυτό το έργο του κατά το 180 περίπου μ.Χ., να αναδείξει τους ουσιώδεις καθορισμούς της ελληνικής θρησκείας με βάση τον ανοικτό της χαρακτήρα και σε αντιπαράθεση με τη δογματική περιχαράκωση των χριστιανικών κοινοτήτων. Καθετί το άλογο, σε επίπεδο πίστης, δέχεται τα πυρά του Κέλσου και μάλιστα σε μια εποχή, όπου ένα τέτοιο άλογο, σε παραλλαγές κατά περίπτωση, συνιστά την πνευματική τροφή των πιο καθυστερημένων στρωμάτων του πληθυσμού της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

  • 3

Βασικές θέσεις

  1. Ο χριστιανοί συνασπίζονται σε κοινότητες με βάση μυστικούς κανόνες και χρησιμοποιούν την αγάπη για να αντιμετωπίσουν τους εξωτερικούς κινδύνους με πνεύμα συντροφικότητας. Το θρησκευτικό τους δόγμα χαρακτηρίζεται ως βάρβαρο και τούτο κρινόμενο από τη σκοπιά της αρετής των Ελλήνων. Συναφώς, η  ηθική τους διδασκαλία δεν παρουσιάζει τίποτα το πρωτότυπο, συγκριτικά με άλλες φιλοσοφίες, παρά μόνο διάφορες δοξασίες απόκρυφου χαρακτήρα, αποφεύγοντας έτσι να φέρουν στο φως τον αληθινό χαρακτήρα της πίστης τους.
  2. Η χριστιανική διδασκαλία εδραιώνει αυτές τις απόκρυφες δοξασίες και τις ποικίλες λατρευτικές εκδηλώσεις, εκμεταλλευόμενη την ευπιστία και την αφέλεια των πιο χαμηλών στρωμάτων της κοινωνίας. Δεν επιχειρηματολογεί με βάση το λόγο, αλλά θέτει σε κυκλοφορία δογματικά εφευρήματα του τύπου: «πίστευε και μη ερεύνα», «η πίστη σου θα σε σώσει», «κακό στον κόσμο η σοφία και καλό η μωρία/απλοϊκότητα». Στο πλαίσιο μιας τέτοιας απλοϊκότητας των πάντων, τα θαύματα του Ιησού δεν είναι άλλο από μαγικά τεχνάσματα, αλλά προβάλλονται ως θέλημα του θεού και αποτυπώνουν τη δύναμή του.
  3. Σε κείμενο που χάθηκε, ο Κέλσος παρουσιάζει την κριτική σκέψη των Ελλήνων για να δείξει την αμορφωσιά και την απαιδευσία των χριστιανών. Στη συνέχεια αποτιμά όλη την κυκλοφορούσα επιχειρηματολογία περί καταγωγής, βάπτισης, σταύρωσης κ.λπ. του Χριστού ως μια κίβδηλη ή παραχαραγμένη ιστορία. Αμφισβητεί περαιτέρω τη χριστιανική άποψη ότι «ο υιός του θεού είναι ο ίδιος ο λόγος» και απομυθοποιεί τους  μαθητές του, θεωρώντας τους ως κοινούς θνητούς χωρίς το παραμικρό πνεύμα αυτοθυσίας υπέρ του κυρίου τους. Προς την ίδια κατεύθυνση κάνει λόγο για παραδοξολογίες σχετικά με την ανάσταση. Διερωτάται: μπορεί ποτέ να αναστηθεί ένα νεκρό σώμα, αποδεχόμενος τον Χριστό ως έναν θνητό και τίποτε άλλο;
  4. Στη γενική του αντιχριστιανική κρίση ο Κέλσος στρέφεται αδιακρίτως ενάντια στον χριστιανισμό, όπως τον έβλεπε τότε με όλες τις αιρέσεις του. Υπ’ αυτό το πνεύμα μιλάει για φατριασμούς και διενέξεις μεταξύ των πιστών όλων αυτών των χριστιανικών εκφάνσεων, ενώ αποτιμά ως κύριο στοιχείο του θρησκευτικού προσηλυτισμού την τρομοκράτηση του πλήθους με τον περί κολάσεως λόγο, δηλαδή ότι οι άπιστοι τιμωρούνται από τον θεό. Έτσι προσελκύονται στη χριστιανική πίστη οι πιο ανόητοι και δουλοπρεπείς σε αντίθεση με τους ορθοφρονούντες που απομακρύνονται.
  5. Με όλα τούτα, ο Κέλσος προ-οικονομεί σχεδόν αυτούσια βασικές απόψεις του Νίτσε για τον χριστιανισμό: οι κατά Κέλσο ορθοφρονούντες είναι οι κατά Νίτσε αδύναμοι, εξαθλιωμένοι, απόκληροι, σακάτηδες. Με μια λέξη: οι τσαντάλα, δηλαδή οι παρίες. Ο περί κολάσεως λόγος του Κέλσου στον Νίτσε είναι το αίσθημα ενοχής και η παράλυση της βούλησης για δύναμη. Επίσης, η προσέλκυση στις χριστιανικές κοινότητες των πιο νηπιακών μυαλών, κατά Κέλσο, στον Νίτσε έχει μια παρόμοια ισχύ ως η δόμηση σε εξουσία [=πολιτική, κοινωνική, επιστημονική κ.λπ.] της αγελαίας μάζας, που αξιολογεί τους δυνατούς με τα δικά της χθαμαλά κριτήρια.

Συνοπτικά: η αξία του κριτικού Λόγου του Κέλσου πρέπει να αποτιμάται όχι άκριτα ως διαχρονικός λόγος των εθνικών εναντίον των χριστιανών, αλλά ιστορικο-φιλοσοφικά, με βάση το πνεύμα εκείνης της εποχής, αλλά και κάθε σημερινής ή αυριανής εποχής με τις δικές της ιδιαιτερότητες. Ας μη λησμονούμε ότι κατά την μετά Κέλσο εποχή αναπτύχθηκε πολυσχιδώς κι βαθιά φιλοσοφικώς και ο ίδιος θρησκευτικός λόγος του χριστιανού.

Δημήτρης Τζωρτζόπουλος


BiblioNet: Αληθής λόγος κατά χριστιανών / Κέλσος

Πανελλήνιο Συνέδριο  Φιλοσοφίας

Διαχειριστής

Διαχειριστής

Διαχειριστής του art-io

Σχολιάστε την ανάρτηση..

share on: