Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων

Να μην αποστρέφουμε το βλέμμα. Να μη συνηθίσουμε το τέρας.

Υπάρχουν εικόνες που μας συγκλονίζουν. Εικόνες πολέμου, βίας, ανθρώπων που υποφέρουν, πόλεων που καταστρέφονται, ζωών που χάνονται. Εικόνες που εμφανίζονται καθημερινά μπροστά μας, στις οθόνες των κινητών μας, στις ειδήσεις, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κάποιες τις κοιτάζουμε για λίγα δευτερόλεπτα, άλλες μας ακολουθούν για χρόνια. Κάποιες γίνονται σύμβολα μιας ολόκληρης εποχής, ενώ άλλες χάνονται μέσα στην αδιάκοπη ροή της πληροφορίας.

Τι σημαίνει όμως να κοιτάζουμε τον πόνο των άλλων; Τι γνωρίζουμε πραγματικά για τη δυστυχία που απεικονίζεται μπροστά μας; Και κυρίως, τι κάνουμε με αυτή τη γνώση;

Στο Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων, η Susan Sontag εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στη φωτογραφία, τον πόλεμο, τη βία, τη μνήμη και την ανθρώπινη συνείδηση. Δεν γράφει ένα βιβλίο που μας υποδεικνύει απλώς να είμαστε περισσότερο συμπονετικοί. Ούτε προσφέρει μια εύκολη καταδίκη της κοινωνίας του θεάματος. Αντιθέτως, μας καλεί να αμφισβητήσουμε τις βεβαιότητές μας γύρω από τη δύναμη των εικόνων, την ηθική του βλέμματος και τη δυνατότητα της φωτογραφίας να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Το βιβλίο της δεν είναι καθησυχαστικό. Δεν μας απαλλάσσει από τις ευθύνες μας, αλλά ούτε μας επιτρέπει να θεωρήσουμε ότι η συγκίνηση αποτελεί από μόνη της μια επαρκή ηθική στάση.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο σημείο από το οποίο αξίζει να ξεκινήσουμε.

Η εικόνα δεν είναι η πραγματικότητα

Η φωτογραφία έχει μια ιδιαίτερη δύναμη. Μπορεί να αποτυπώσει μια στιγμή που διαφορετικά θα χανόταν, να προσφέρει μαρτυρία για ένα γεγονός, να φέρει μπροστά μας μια πραγματικότητα από την οποία μας χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα. Ωστόσο, η φωτογραφία δεν είναι η ίδια η πραγματικότητα. Είναι ένα απόσπασμά της.

Η Sontag εξετάζει την ιστορία της πολεμικής φωτογραφίας, από τις πρώτες απόπειρες καταγραφής των συγκρούσεων μέχρι τις εικόνες των σύγχρονων πολέμων. Μέσα από συγκεκριμένα ιστορικά παραδείγματα, αναδεικνύει τις επιλογές που προηγούνται και ακολουθούν τη δημιουργία μιας εικόνας: ποιος φωτογραφίζει, τι επιλέγει να δείξει, τι παραμένει έξω από το κάδρο, πού δημοσιεύεται η φωτογραφία και ποιο κοινό καλείται να την αντικρίσει.

Μια εικόνα μπορεί να αποτελεί αδιάψευστη μαρτυρία ότι κάτι συνέβη, χωρίς να μας εξηγεί γιατί συνέβη. Μπορεί να αποκαλύπτει τη φρίκη ενός πολέμου, αλλά να μην αποκαλύπτει τις πολιτικές και ιστορικές συνθήκες που τον προκάλεσαν. Μπορεί να συγκλονίζει διαφορετικούς ανθρώπους για εντελώς διαφορετικούς λόγους.

Η Sontag επισημαίνει ότι το νόημα μιας φωτογραφίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τις προθέσεις του φωτογράφου. Οι εικόνες αποκτούν διαφορετικές σημασίες ανάλογα με τις επιθυμίες, τις πεποιθήσεις και τις πολιτικές επιδιώξεις εκείνων που τις χρησιμοποιούν.

Δεν βλέπουμε όλοι την ίδια εικόνα με τον ίδιο τρόπο. Η ιστορία μας, οι ιδεολογικές μας πεποιθήσεις, οι προκαταλήψεις μας και οι γνώσεις μας επηρεάζουν όσα αναγνωρίζουμε σε αυτήν.

Μια φωτογραφία νεκρών αμάχων μπορεί για κάποιον να αποτελεί απόδειξη της βαρβαρότητας ενός στρατού και για κάποιον άλλον επιβεβαίωση της ανάγκης συνέχισης του πολέμου. Η εικόνα δεν επιβάλλει αυτομάτως μια κοινή ηθική ή πολιτική ερμηνεία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλήθεια είναι σχετική ή ότι κάθε ερμηνεία έχει την ίδια αξία. Σημαίνει ότι η αναζήτηση της αλήθειας απαιτεί περισσότερα από την απλή θέαση ενός φωτογραφικού τεκμηρίου. Απαιτεί γνώση, ιστορικό πλαίσιο, κριτική σκέψη. Απαιτεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι βλέπουμε, αλλά και τι δεν βλέπουμε.

Ποιος έχει το προνόμιο να είναι θεατής;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου είναι η αμφισβήτηση της ιδέας ότι όλοι στεκόμαστε απέναντι στις εικόνες της δυστυχίας από την ίδια θέση. Δεν είμαστε όλοι εξίσου απομακρυσμένοι από τον πόλεμο. Δεν έχουμε όλοι την πολυτέλεια να κλείσουμε την οθόνη και να επιστρέψουμε στην καθημερινότητά μας. Για κάποιους, ο πόλεμος είναι μια είδηση. Για άλλους, είναι η πραγματικότητα μέσα στην οποία προσπαθούν να επιβιώσουν.

Η Sontag στρέφει την προσοχή μας στο προνόμιο εκείνων που μπορούν να αντιμετωπίζουν τη δυστυχία των άλλων ως θέαμα. Πρόκειται για ανθρώπους που βρίσκονται αρκετά μακριά από τη βία ώστε να μπορούν να την παρακολουθούν, να την αναλύουν ή ακόμη και να την αγνοούν χωρίς να απειλείται άμεσα η δική τους ζωή.

Η απόσταση αυτή δεν είναι μόνο γεωγραφική. Είναι κοινωνική, οικονομική και πολιτική. Έχει σημασία ποιος βλέπει και ποιος είναι εκείνος που υποφέρει. Έχει σημασία ποιανού ο πόνος αποκτά παγκόσμια δημοσιότητα και ποιανού παραμένει αόρατος. Έχει σημασία ποιοι άνθρωποι αναγνωρίζονται ως θύματα που αξίζουν τη συμπόνια μας και ποιοι αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμες ανθρώπινες υπάρξεις.

Η Sontag μάς υποχρεώνει να αναλογιστούμε ότι η ίδια η δυνατότητα της απόστασης αποτελεί προνόμιο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος βρίσκεται μακριά από μια τραγωδία είναι ένοχος γι’ αυτήν. Σημαίνει, όμως, ότι οφείλει να αναγνωρίζει τη θέση από την οποία την παρακολουθεί. Γιατί υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να βλέπεις μια εικόνα καταστροφής και στο να ζεις μέσα στην καταστροφή.

Και αυτή η διαφορά δεν μπορεί να εξαφανιστεί με τη συμπόνια.

Η φρίκη ως προϊόν κατανάλωσης

Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η εικόνα έχει αποκτήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της δημόσιας συνείδησης. Η πληροφορία ταξιδεύει με τεράστια ταχύτητα. Η ανθρώπινη δυστυχία μπορεί να γίνει ορατή σχεδόν τη στιγμή που συμβαίνει. Η βία καταγράφεται, αναπαράγεται, σχολιάζεται, κοινοποιείται. Όμως η αυξημένη ορατότητα δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μεγαλύτερη κατανόηση.

Η Sontag εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι εικόνες της φρίκης εντάσσονται σε μια κουλτούρα κατανάλωσης. Εμφανίζονται δίπλα σε διαφημίσεις, προϊόντα, ψυχαγωγικό περιεχόμενο και αμέτρητες άλλες πληροφορίες που διεκδικούν την προσοχή μας.

Μια φωτογραφία από έναν βομβαρδισμό μπορεί να ακολουθείται από μια διαφήμιση διακοπών. Η είδηση μιας ανθρωπιστικής καταστροφής μπορεί να βρίσκεται ανάμεσα σε δύο αναρτήσεις καθημερινής ευτυχίας. Η αντίφαση είναι σχεδόν παράλογη, κι όμως αποτελεί μέρος της καθημερινότητάς μας.

Η Sontag δεν υποστηρίζει απλουστευτικά ότι η επανάληψη των εικόνων μάς καθιστά αναπόφευκτα αναίσθητους. Αντιμετωπίζει με επιφύλαξη αυτή τη γενίκευση. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο.

Οι εικόνες μπορούν να μας συγκλονίζουν χωρίς να μας βοηθούν να κατανοήσουμε. Μπορούν να προκαλούν έντονα συναισθήματα, τα οποία όμως εξαντλούνται γρήγορα μέσα στη διαρκή εναλλαγή των πληροφοριών. Και τότε η φρίκη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακόμη ένα γεγονός που καταναλώσαμε.

Δεν είναι απαραίτητο να πάψουμε να συγκινούμαστε για να συμβεί αυτό. Μπορεί να συνεχίσουμε να συγκινούμαστε και ταυτόχρονα να έχουμε αποδεχτεί την επανάληψη της καταστροφής ως κάτι αναπόφευκτο.

Αυτό είναι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό. Γιατί η εξοικείωση με τη βαρβαρότητα δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως αδιαφορία. Μερικές φορές εκδηλώνεται ως παραίτηση.

Να μην αποστρέφουμε το βλέμμα

Μπροστά σε μια εικόνα ακραίας ανθρώπινης οδύνης, η πρώτη μας αντίδραση μπορεί να είναι να αποστρέψουμε το βλέμμα. Δεν θέλουμε να δούμε. Δεν αντέχουμε να δούμε. Ίσως αισθανόμαστε ότι δεν υπάρχει λόγος να εκτεθούμε σε ακόμη περισσότερη φρίκη.

Η Sontag αναγνωρίζει αυτή τη δυσκολία. Εξετάζει την ένταση ανάμεσα στην ανάγκη να αντικρίσουμε τον πόνο και στην ανθρώπινη επιθυμία να προστατευτούμε από αυτόν.

Ωστόσο, η άρνηση της θέασης δεν εξαφανίζει την πραγματικότητα. Το γεγονός ότι δεν βλέπουμε κάτι δεν σημαίνει ότι αυτό παύει να συμβαίνει. Από την άλλη πλευρά, το να κοιτάζουμε δεν αποτελεί από μόνο του ηθικό κατόρθωμα.

Μπορούμε να παρακολουθούμε εικόνες πολέμου, να συγκινούμαστε, να εξοργιζόμαστε και παρ’ όλα αυτά να μη γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για όσα συμβαίνουν. Μπορούμε ακόμη και να χρησιμοποιούμε τη συγκίνησή μας ως μια μορφή προσωπικής επιβεβαίωσης: αισθανθήκαμε θλίψη, άρα σταθήκαμε στη σωστή πλευρά. Αλλά η ηθική ευαισθησία δεν αποδεικνύεται μόνο από την ένταση των συναισθημάτων μας.

Η Sontag εξετάζει τη δυνατότητα να αντικρίσουμε τη φρίκη ή να αποστρέψουμε το βλέμμα. Αλλού υπερασπίζεται την ανάγκη να παίρνουμε αποστάσεις και να σκεφτόμαστε.

Οι δύο θέσεις δεν είναι ασύμβατες.

Η απόσταση μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος αποφυγής, αλλά μπορεί επίσης να αποτελέσει προϋπόθεση κατανόησης. Χρειάζεται να βλέπουμε, αλλά χρειάζεται και να σκεφτόμαστε όσα βλέπουμε. Να μην αποστρέφουμε το βλέμμα, γνωρίζοντας όμως ότι αυτό δεν αρκεί.

Από τη συμπόνια στην ευθύνη

Ένα από τα πιο απαιτητικά ερωτήματα που θέτει το βιβλίο αφορά τα όρια της συμπόνιας.

Τι αξία έχει η συγκίνησή μας όταν δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για να σταματήσουμε τη δυστυχία που παρακολουθούμε;

Η Sontag δεν προσφέρει μια εύκολη απάντηση. Η ηθική αγανάκτηση και η συμπόνια δεν αρκούν για να καθορίσουν ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης. Η αναγνώριση μιας αδικίας δεν μας αποκαλύπτει αυτομάτως τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η αναγνώριση είναι άχρηστη. Αντιθέτως, μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας διαδικασίας.

Πρώτα χρειάζεται να δούμε. Έπειτα να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε. Να αναζητήσουμε όσα δεν γνωρίζουμε, να αμφισβητήσουμε τις βεβαιότητές μας, να εξετάσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται η βία.

Και στη συνέχεια να αναρωτηθούμε τι μπορούμε να κάνουμε.

Μπορούμε όλοι να κάνουμε τα πάντα;

Όχι.

Δεν διαθέτουμε όλοι την ίδια γνώση, την ίδια δύναμη, τα ίδια μέσα. Δεν μπορούμε να σταματήσουμε μόνοι μας έναν πόλεμο, να ανατρέψουμε κάθε αδικία ή να αποτρέψουμε κάθε ανθρώπινη τραγωδία.

Αλλά η αδυναμία να κάνουμε τα πάντα δεν σημαίνει ότι αδυνατούμε να κάνουμε οτιδήποτε. Μπορούμε να φανούμε, όπως το έθεσε ο Δημήτρης Μαρωνίτης στην τελευταία πανεπιστημιακή του διάλεξη, «εις μικρόν γενναίοι».

Η μικρή γενναιότητα δεν είναι ασήμαντη. Είναι η καθημερινή απόφαση να μη θεωρήσουμε φυσιολογικό αυτό που δεν πρέπει να είναι φυσιολογικό. Να μη συμμετέχουμε στη διάδοση ενός ψεύδους. Να μην αναπαράγουμε άκριτα μια εικόνα ή μια πληροφορία. Να μην αντιμετωπίζουμε τους άλλους ως λιγότερο ανθρώπινους από εμάς.

Είναι η προσπάθεια να πράττουμε το καλύτερο που μπορούμε, με τα μέσα που διαθέτουμε και με επίγνωση των περιορισμών μας. Όχι επειδή πιστεύουμε ότι κάθε μικρή πράξη θα αλλάξει αμέσως τον κόσμο. Αλλά επειδή η αλλαγή δεν μπορεί να αποτελεί πάντοτε ευθύνη κάποιου άλλου.

Η εποχή των τεράτων

Η σκέψη αυτή συναντά μια άλλη, βαθιά πολιτική προβληματική.

Ο Αντόνιο Γκράμσι περιέγραψε μια ιστορική κατάσταση στην οποία ο παλιός κόσμος πεθαίνει, ενώ ο νέος δυσκολεύεται να γεννηθεί. Στο μεσοδιάστημα εμφανίζονται νοσηρά φαινόμενα. Η σκέψη αυτή έχει γίνει ευρύτερα γνωστή μέσα από την ελεύθερη απόδοση που μιλά για την εποχή των τεράτων.

Είναι δύσκολο να μη σκεφτούμε ότι εξακολουθούμε να ζούμε σε μια τέτοια εποχή. Ίσως μάλιστα να έχει κρατήσει περισσότερο από το αναμενομενόμενο. Ζούμε σε έναν καινούριο, διαφορετικό Μεσαίωνα, εξίσου βάρβαρο με τον προηγούμενο και ταυτόχρονα πολύ διαφορετικό.

Οι μορφές της βαρβαρότητας αλλάζουν. Τα μέσα με τα οποία ασκείται και νομιμοποιείται η βία εξελίσσονται. Η τεχνολογία μεταβάλλει την ταχύτητα με την οποία διαδίδονται οι εικόνες και οι πληροφορίες.

Την ίδια στιγμή η ανθρώπινη ικανότητα να προκαλεί πόνο δεν έχει εξαφανιστεί. Αντιθέτως, προβάλλεται περισσότερο από ποτέ. Στην εποχή της εικόνας, ο πόνος δεν είναι κάτι που απλά το ακούς ότι συμβαίνει. Είναι κάτι που μπαίνει καθημερινά στις ζωές όλων μας, μέσα από τα μέσα που χρησιμοποιούμε για την ενημέρωσή μας. Ακόμα περισσότερο δε, πλέον δε χρειαζόμαστε τις ειδήσεις των 20:30, αρκεί μια βόλτα στο Instagram.

Σήμερα η εικόνα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πεδία πάνω στα οποία διεξάγεται η σύγκρουση για την ερμηνεία της πραγματικότητας.

Οι εικόνες μπορούν να αποκαλύπτουν εγκλήματα, να διασώζουν μαρτυρίες, να κινητοποιούν ανθρώπους. Μπορούν όμως και να χρησιμοποιούνται για την παραπληροφόρηση, τη χειραγώγηση και τη νομιμοποίηση της βίας. Το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος ελέγχει την εικόνα, αλλά και ποιος διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο την κατανοούμε.

Η σύνδεση με τον Γκράμσι δεν σημαίνει ότι η Sontag υιοθετεί τη δική του πολιτική θεωρία. Άλλωστε αυτό είναι μια, αυθαίρετη, δική μου σύνδεση που όμως μας επιτρέπει να επεκτείνουμε τη συζήτηση από την ηθική του βλέμματος στη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης.

Γιατί ο νέος κόσμος δεν θα διαμορφωθεί ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον παρόντα. Αν θέλουμε έναν κόσμο διαφορετικό, δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε τα τέρατα. Χρειάζεται να αρνούμαστε τις συνθήκες που επιτρέπουν την αναπαραγωγή τους. Να μη συνηθίσουμε το τέρας Και κυρίως, να μην το αποδεχτούμε.

Γιατί η αποδοχή της βαρβαρότητας δεν είναι πάντοτε μια ρητή συμφωνία μαζί της. Μπορεί να πάρει τη μορφή της σιωπής, της αδιαφορίας, της δικαιολόγησης ή της πεποίθησης ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει.

Αυτό δεν εξισώνει την αδράνεια με την άσκηση της βίας. Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι η ανοχή απέναντι στην απανθρωποποίηση μπορεί να συμβάλει στη διαιώνισή της. Και τότε η απόσταση ανάμεσα στον θεατή και στο τέρας αρχίζει να γίνεται επικίνδυνα μικρή.

Η μνήμη δεν είναι τελετουργία

Διαβάζοντας τη Sontag τις ημέρες που προηγούνται της επετείου του Πολυτεχνείου και γράφοντας αυτές τις γραμμές, μου είναι δύσκολο να μη σκεφτώ τη σχέση ανάμεσα στην εικόνα, την ιστορική μνήμη και την ευθύνη.

Οι φωτογραφίες και οι μαρτυρίες του παρελθόντος διατηρούν ζωντανά γεγονότα που διαφορετικά θα κινδύνευαν να ξεχαστούν ή να παραμορφωθούν.

Αλλά τι σημαίνει πραγματικά να θυμόμαστε;

Αρκεί να αναγνωρίζουμε τις εικόνες μιας ιστορικής στιγμής; Να επαναλαμβάνουμε κάθε χρόνο τα ίδια λόγια; Να τιμούμε όσους αντιστάθηκαν, χωρίς να αναρωτιόμαστε τι απαιτεί από εμάς η δική τους στάση;

Η μνήμη μπορεί να αποτελεί πράξη αντίστασης στη λήθη. Μπορεί όμως να μετατραπεί και σε μια καθησυχαστική τελετουργία. Να θυμόμαστε χωρίς να προβληματιζόμαστε. Να συγκινούμαστε χωρίς να αμφισβητούμε. Να αναγνωρίζουμε τη γενναιότητα του παρελθόντος, αλλά να αποφεύγουμε τις ευθύνες του παρόντος.

Η ιστορική μνήμη δεν χρειάζεται να μας προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Χρειάζεται να μας διατηρεί ικανούς να θέτουμε ερωτήματα.

Τι σημαίνει σήμερα δημοκρατία; Τι σημαίνει ελευθερία; Πώς αναγνωρίζουμε την κατάχρηση εξουσίας; Πώς αντιδρούμε όταν η ανθρώπινη ζωή υποτιμάται; Και πώς διασφαλίζουμε ότι η μνήμη μιας τραγωδίας δεν θα εξαντληθεί στη συγκίνηση που προκαλεί;

Αυτά τα ερωτήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε μια κοινωνία όπως η δική μας, που εξακολουθεί να αναμετριέται με τις συνέπειες των τραγωδιών που την έχουν σημαδέψει.

Τραγωδίες που άνοιξαν τη η συζήτηση για την ευθύνη καταλήγοντας ότι δεν μπορεί να περιορίζεται στην προσωπική ηθική. Υπάρχουν συγκεκριμένες θεσμικές υποχρεώσεις, αποφάσεις και παραλείψεις που απαιτούν διερεύνηση και λογοδοσία.

Η προσωπική ευθύνη δεν καταργεί τη θεσμική. Ούτε η συλλογική ευθύνη πρέπει να χρησιμοποιείται για να συγκαλύπτει τις συγκεκριμένες ευθύνες εκείνων που ασκούν εξουσία. Αντίθετα, η συνειδητή στάση των πολιτών μπορεί να αποτελέσει προϋπόθεση της απαίτησης για λογοδοσία.

Γιατί η δημοκρατία δεν εξαντλείται στους θεσμούς της. Χρειάζεται ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τη λειτουργία τους και αρνούνται να θεωρήσουν αναπόφευκτη την αποτυχία τους.

Ο κόσμος αλλάζει όταν αλλάζουμε εμείς

Υπάρχει ένας κίνδυνος όταν μιλάμε για προσωπική ευθύνη: να θεωρήσουμε ότι όλα τα κοινωνικά προβλήματα μπορούν να λυθούν με την ατομική ηθική βελτίωση.

Δεν είναι έτσι. Ή μάλλον, δεν είναι μόνο έτσι!

Οι κοινωνικές ανισότητες, οι πόλεμοι, η εκμετάλλευση και η θεσμική βία δεν αντιμετωπίζονται αποκλειστικά με προσωπικές αποφάσεις. Απαιτούν συλλογική δράση, πολιτικές αλλαγές και μετασχηματισμό των σχέσεων εξουσίας.

Όμως η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για τη δική μας αδράνεια. Το πρώτο βήμα ξεκινά από εμάς.

Όχι επειδή είμαστε παντοδύναμοι. Αλλά επειδή είμαστε υπεύθυνοι για τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να σταθούμε απέναντι στον κόσμο.

Δεν μπορούμε να απαιτούμε δικαιοσύνη και ταυτόχρονα να αδιαφορούμε για την αδικία όταν συμβαίνει δίπλα μας. Δεν μπορούμε να καταδικάζουμε την απανθρωποποίηση και να την αναπαράγουμε στην καθημερινότητά μας. Δεν μπορούμε να μιλάμε για έναν καλύτερο κόσμο χωρίς να εξετάζουμε τι είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε στον εαυτό μας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος φέρει την ίδια ευθύνη για την κατάσταση του κόσμου. Σημαίνει ότι κανείς δεν χρειάζεται να θεωρεί τον εαυτό του εντελώς έξω από τη δυνατότητα της αλλαγής. Η ατομική ευθύνη δεν είναι το τέλος της πολιτικής δράσης. Είναι η αρχή της.

Ίσως τελικά η πιο δύσκολη μορφή γενναιότητας να μην είναι εκείνη που εκδηλώνεται σε μια εξαιρετική ιστορική στιγμή, αλλά εκείνη που απαιτείται καθημερινά, όταν κανείς δεν μας παρακολουθεί και καμία πράξη μας δεν μοιάζει αρκετά σημαντική ώστε να αλλάξει την ιστορία.

Να επιμένουμε, ακόμη κι όταν δεν είμαστε βέβαιοι για το αποτέλεσμα. Να αναλαμβάνουμε το μέρος της ευθύνης που μας αναλογεί, ακόμη κι όταν γνωρίζουμε ότι δεν αρκεί. Να προσπαθούμε να αλλάξουμε τον κόσμο, ξεκινώντας από τον εαυτό μας, χωρίς να σταματάμε σε αυτόν.

Τι μας αφήνει τελικά η Sontag;

Το Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων δεν είναι ένα βιβλίο που προσφέρει παρηγοριά.

Η Sontag δεν μας υπόσχεται ότι οι εικόνες θα κάνουν τον κόσμο καλύτερο. Δεν ισχυρίζεται ότι η γνώση της φρίκης θα μας οδηγήσει αναγκαστικά στην ηθική πρόοδο. Αντιθέτως, μας υπενθυμίζει πόσο περίπλοκη είναι η σχέση ανάμεσα στο να βλέπουμε, να γνωρίζουμε, να αισθανόμαστε και να πράττουμε.

Μια φωτογραφία μπορεί να μας δείξει κάτι που δεν γνωρίζαμε. Μπορεί να μας αναγκάσει να αναμετρηθούμε με μια πραγματικότητα την οποία θα προτιμούσαμε να αγνοούμε.

Δεν μπορεί όμως να σκεφτεί αντί για εμάς. Δεν μπορεί να μας απαλλάξει από την ανάγκη να αναζητήσουμε την αλήθεια, να εξετάσουμε τις συνθήκες της βίας και να αποφασίσουμε ποια στάση θα κρατήσουμε. Αυτή η ευθύνη παραμένει δική μας.

Εδώ είναι που βρίσκεται, για μένα, η μεγαλύτερη αξία του βιβλίου: όχι σε κάποια οριστική απάντηση για τη δύναμη των εικόνων, αλλά στην απαίτηση να μη σταματά η σκέψη μας εκεί όπου αρχίζει η συγκίνησή μας.

Να μη θεωρούμε τη συμπόνια επαρκή. Να μη μετατρέπουμε την αδυναμία μας σε άλλοθι. Να μην αποδεχόμαστε τη βαρβαρότητα επειδή επαναλαμβάνεται. Να θυμόμαστε ότι πίσω από κάθε εικόνα υπάρχει μια πραγματικότητα που συνεχίζει να υπάρχει ακόμη κι όταν εμείς αποστρέφουμε το βλέμμα.

Η εποχή των τεράτων δεν έχει παρέλθει. Ο κόσμος που προσπαθεί να αναδυθεί εξακολουθεί να διαμορφώνεται μέσα από συγκρούσεις, αντιφάσεις, πράξεις και παραλείψεις.

Δεν γνωρίζουμε αν θα καταφέρουμε να τον αλλάξουμε όσο θα θέλαμε. Γνωρίζουμε, όμως, ότι δεν μπορούμε να περιμένουμε πάντοτε από κάποιον άλλον να το κάνει.

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, από το να μην αποστρέφουμε το βλέμμα. Ας μάθουμε να βλέπουμε, να σκεφτόμαστε, να αμφισβητούμε.

Και ας μη μείνουμε εκεί.

Γιατί δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε το τέρας. Χρειάζεται να αρνούμαστε να ζήσουμε συμφιλιωμένοι μαζί του.

Κι αν δεν μπορούμε να είμαστε πάντοτε γενναίοι στα μεγάλα, ας προσπαθήσουμε τουλάχιστον να φανούμε εις μικρόν γενναίοι.

Jo and books

Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg σε μετάφραση Χρστίνας Παπαδοπούλου. Παρακάτω μπορείτε να βρείτε τι εγώ σημείωσα στο βιβλίο, και από αυτές τις σημειώσεις προέκυψαν οι σκέψεις και οι θέσεις αυτού του άρθρου. Άλλωστε και το βιβλίο είναι σαν τις εικόνες, ο κάθε αναγνώστης κρατάει όσα είναι σημαντικά για τον ίδιο.

|> Διαχείριση

Γενική Διαχείριση του Ιστότοπου ART-io.eu

Δείτε Επίσης

Στωική Ηθική Φιλοσοφία

STOIC ETHICAL PHILOSOPHY ΑNATELLO

error: Το περιεχόμενο προστατεύεται !!!